Notes from the past ...Siraj Khan

Sunday, October 12, 2008

Notes from the past  Siraj Khan THE extended presence of Lata Mangeshkar and Asha Bhonsle on the Indian film music circuit  ended the careers of many female singers. Yet, the contribution of playback singers such as  Shamshad Begum, Sudha Malhotra, Kamal Barot, Usha Mangeshkar, Ruma Guha Thakurta  and Mubarak Begum is unforgettable. The queen amongst them, Shamshad Begum, now leads a quiet life at her suburban Mumbai  home with her only daughter and son-in-law. The grand old lady is over 89 years and has  been out of the public glare. The last time she had allowed herself to be photographed was  some 50 years ago. Shamshad Begum began her career with the Lahore radio in 1937. The Amritsar-born  singer instantly captured the imagination of her listeners with her mellifluous voice and ruled  their hearts for at least two decades. Saiyan dilmain aana re , Boojh mera kya naam re, Teri mehfil main kismat aazma  kar hum bhi dekhangeare some of Shamshad Begum’s smash hits. Her swan  song, Kajra mohabbatwala and legendary composer O.P. Nayyar’s song Kabhi aar kabhi  paar are other popular numbers by Shamshad Begum, which still rule the charts in their  remix avatar. Sudha Malhotra was another magical voice. Born in New Delhi in 1936, she was  discovered as a child artiste by Master Ghulam Haider (a prominent music director of the 1940s) . Her first break came with Mil gaye nain, composed by Anil Biswas, for the film Arzoo.  Salaam-e-hasrat qubool karlo and Kashti ka khamosh safar hai a duet with Kishore Kumar,  are the other songs she is often remembered for. There is another interesting little-known aspect of her life. She is one of the rare f emale singers to have sung a self-composed song. Sudha has not only given the music  for Tum mujhe bhool bhee jao from filmDidi, but also sung it with Mukesh. Sudha was also often linked with famous lyricist, Sahir Ludhianvi, who was said to  be in love with her. Unfortunately, his was to be an unrequited love, which has been  immortalised in the number, Chalo ek baar phir se ajnabi ban jaen. Sudha is now 72  and lives in Mumbai. Barring an occasional ghazal and bhajan programme, she is seldom  seen or heard. Then there is the talented Kamal Barot, who has sung countless duets and qawaalis  as the secondary voice. Garjat barsat sawan ayo re with Suman Kalyanpur, Dadi amma  dadi amma maan jao with Asha Bhonsle, Hasta hua noorani chehra with Lata Mangeshkar.  The list can go on. But her rare solos, too, have been outstanding - Aaj humko hansaye  na koyee is haunting. Kamal is now in her 70s but little is known of her recent singing exploits. Usha Mangeshkar, an accomplished Hindi and Marathi playback singer, has perhaps played  second fiddle to her illustrious elder sisters, Lata and Asha all her life. Kahe tarsay  and Dekho bijli doli, sung along with Asha Bhonsle, are excellent. Her solo, Sultana  sultana and Aplam chaplam with Lata Mangeshkar, are popular even today. Now at 73,  she has almost phased out her public singing, although she did make a surprise appearance,  singing for Jai Santoshi Ma in 2006. A person who is known for sheer variety of her accomplishments is Ruma Guha Thakurta  nee Ghosh. Born in 1934, she is an actress, singer, dancer and choreographer. In 1951,  Ruma married Kishore Kumar. Their son Amit Kumar was born an year later.  After her divorce, she settled in Kolkata, where she formed the Calcutta Youth Choir,  along with composer Salil Chowdhury and filmmaker Satyajit Ray. Ruma has sung songs  with Manna Dey, Hemant Kumar, and Kishore Kumar, acted in over 100 Hindi and  Bengali films, and played the lead role in Ganashatru that won an Oscar nomination in 1989.  She acted in Mira Nair’s The Namesake. At 74 today Ruma still retains her gusto for life. Mubarak Begum is another singer, whose comeback story is unprecedented. The singer  who rendered unforgettable songs such as Kabhi tanhaiyon mein, Mujhko apne gale lagalo  and Kuch ajnabi se aap hein, had not sung since 1968, after being sidelined.  Early this year Mubarak Begum made her comeback after 40 years.  Her stage presence is still infectious. In the past six months, she has performed twice in  Pune, Mumbai, Baroda and New Delhi (most recently on July 17) and there are more  concerts planned in Kolkata and Chennai. These women are national treasures. And while decades have passed by since many  of them last stepped into a recording studio, the songs they have sung continue  to touch the soul. Perhaps, it’s time to let them know that they haven’t been forgotten.—

Sahir Ludhianvi, Amrita Pritam & Sudha Malhotra- Akshay Manwani

     

     

      Sahir Ludhianvi, Amrita Pritam & Sudha Malhotra
LOVE LOST
The personal life of the writer of Hindi cinema’s most romantic lyrics, was fraught with 
unfinished liaisons     The great Punjabi poet and writer Amrita Pritam once told Uma Trilok,
 who authored Amrita-Imroz: A Love Story, of the following conversations 
involving Sahir and her: 

    Sahir happened to ask Amrita, ‘Why don’t the two of us go and live in China?’ 
    Amrita, puzzled by Sahir’s sudden suggestion of moving to China, 
sought an immediate explanation
. ‘What will we do living in China?’ 
    ‘We shall write poetry,’ replied Sahir, rather vaguely. 
    Amrita shot back, ‘We can write poetry here without going to China.’ 
    ‘Yes we can, but if we go to China we will never come back,’ said Sahir. 
    It was, as Amrita told Uma, Sahir’s idea of proposing a lifetime together with her. 
    He was that kind of man. 

    One of the most intriguing aspects of Sahir’s life was his liaison with Amrita Pritam.

 Amrita met Sahir some time around

 1944 in Preet Nagar, a village between Lahore and Amritsar. 

She was at this time married to Pritam Singh, who was an editor,

 but theirs was not the best of marriages.

 Husband and wife were known to be on totally different wavelengths

 from the very beginning. 

 Amrita, in her mid-twenties at the time, had come to Preet Nagar to attend a mushaira 
which was being attended by Punjabi and Urdu poets.
 It was here that she saw and heard Sahir for the first time. She was immediately 
smitten by him. ‘I do not know whether it was the magic of his 
words or his silent gaze, but I was captivated by him,’ writes Amrita of the moment… 
 Over the course of attending several such mushairas, 
the acquaintance between the two grew into a mutual affection.
 It was by all reckoning a most unusual relationship. The two hardly ever spoke to each other,
 preferring instead to let silence 
define their association. ‘There were two obstacles between us — one of silence, which 
remained forever.
 And the other was language. 
I wrote poetry in Punjabi, Sahir in Urdu.’… 
    Even in her autobiography, Raseedi Tikkat (Revenue Stamp),
 Amrita writes of the eloquent silence that characterized their relationship: 
  When Sahir would come to meet me in Lahore,
 it was as if an extension of my silence had occupied the adjacent chair and then gone away. 
 He would quietly smoke his cigarettes, putting out each after having finished only half of it.
 He would then light a new cigarette. 
After he would leave, the room would be full of his unfinished cigarettes. 
 I would keep these remaining cigarettes carefully in the cupboard after he left. I
 would only light them while sitting alone by myself.
 When I would hold one of these cigarettes between my fingers, I would feel as 
if I was touching his hands. 
 This is how I took to smoking. Smoking gave me the feeling that he was close to me.
 He appeared, each time, like a genie in the smoke emanating from the cigarette…
  Given such devotion on her part, it is not surprising that
 when Amrita learnt of Sahir’s involvement with another woman in 1960,
 she was left extremely distressed. 
  Sudha Malhotra was in her early twenties when rumours of an alleged affair
 between her and Sahir Ludhianvi began doing the rounds
 in film circles in the late 1950s. Sudha had recently entered the world 
of playback singing and had managed to carve a niche
 for herself in a short time with a few songs, most of them penned by
 Sahir, which became enormously popular. 
    I met Sudha in the opulent surroundings of her bungalow in Khar (West), 
Mumbai, in early 2010. I must admit that I was apprehensive 
of asking someone of her age (now in her late seventies) details about 
a past relationship in the lead-up to the interview… 
  He must have liked my voice… I don’t know what it was, but he was definitely very 
enamoured.
 He kept giving me good songs
 to sing, which was my achievement… Every morning I used to get a call from him,
 but it was always related to work. 
 My uncle would tease me, ‘Tere morning alarm ka phone aa gaya hai’.. 
All I know was that attention was being showered 
on me and I was lapping it up. As a young girl, if somebody, such an important person,
 is giving you so much attention, 
you enjoy it, she said. 
 In the same breath, she rebutted the thought of ever having entertained the idea of 
romancing  Sahir: It didn’t even cross my mind once… 
    The gossip, though, never went away. In fact, it increased to the extent that the
 line between fact and fiction got blurred.
 It was suggested that the song Chalo ik baar phir se ajnabi bann jaayein hum dono,
 sung by Mahendra Kapoor in Gumraah (1963),
 was a vicarious expression of anguish by Sahir for Sudha… 
    After 1960, the year she got married, Sudha stopped singing in Hindi films. 
She did not sing for Sahir or anyone else. Neither did she meet him again… 
    The opening lines of one of Sahir’s songs, sung once again by Sudha,
probably summarize the relationship best: 
Tum mujhe bhool bhi jao, toh yeh haq hai tumko
 Meri baat aur hai, maine toh mohabbat ki hai. 
    Extracted with permission 
    from Sahir Ludhianvi – The 
    People’s Poet by Akshay Manwani, published by Harper 

साहिर आणि जादू -- -गुलजार .

साहिर आणि जादू
ही साहिरच्या अंत्ययात्रेपूर्वीची गोष्ट आहे.
मी गोष्ट 'जादू'ची सांगतोय, पण संदर्भ साहिर लुधियानवींचा आहे.
जादू आणि साहिरचं नातं मोठं विचित्र होतं. जादू हे जावेद अख्तरचं टोपणनाव. एकदम शायराना अंदाज... आख्खं खानदानच असं. बाप जाँ निसार अख्तर. मामा मजाज आणि आता सासरे कैफी आझमी.
बापाबद्दल आदर कधीच नव्हता त्याला. कसलातरी राग होता. नाराजी होती त्याच्या नसानसांत. आपल्या बापाविरुद्ध. आई जिवंत असताना कसाबसा सहन करायचा. पण ती गेल्यावर, छोट्या-छोट्या गोष्टींवर घर सोडून बाहेर पडायचा आणि सरळ साहिरच्या घरी जाऊन पोहोचायचा. त्याचं तोंड बघूनच साहिरना समजून जायचं की परत बापाशी भांडून आलाय. पण ते अजिबात त्यावर बोलत नसत. त्यांना ठाऊक होतं पहिलं तर जादू भडकून उठेल आणि मग रडायला लागेल. दोन्ही परिस्थितींत त्याला सांभाळणं कठीण होतं.
थोडी उसंत घेऊन ते म्हणत, “जादू, चल ये, नाष्टा करुन घे.”
आणि मग नाष्टा करता-करता जादू स्वतःच भडभडून बोलायला लागायचा आणि तो बिघडलेला दिवस त्यांच्याकडंच घालवायचा. पण कधी-कधी काय व्हायचं, साहिर त्याला सावध करायचे, “अख्तर येतोय. दुपारच्या जेवणाला.”
जादू मान वर करुन पहायचा, इथंही चैन नाही. त्याला वाटलं तर तो साहिरसमोरच बोलला असता, “हा बाप, प्रत्येक ठिकाणी, प्रत्येक वेळी. का?”
जादू मुलगा होता जाँ निसार अख्तर चा, पण स्वभावानं आपल्या मामावर, मजाज वर गेला होता. अतिशय भावूक आणि भयंकर तापट... साहिरनी त्याला मुलासारखं पोसलं आणि मित्रासारखं सांभाळलं. साहिर म्हणत, “जादू, 'ऐरोज'ला मस्त पिक्चर लागलाय यार. काय बरं नाव... जा जाऊन बघून ये...”
आणि अशा प्रकारे ते बाप-लेकाचं समोरासमोर येणं टाळत. मोठं विलक्षण नातं होतं, साहिर आणि जादूचं.
एकदा तो साहिरच्या घरातूनही निघून गेला.
“तुम्हीच जास्त डोक्यावर चढवून ठेवलंय माझ्या बापाला.”
साहिरना हसू आलं. त्यावर जादू म्हणाला, “माझा बाप पण असाच हसतो माझ्यावर. मला नकोय कुणीच. ना तो ना तुम्ही.” आणि भांडून घरातून निघून गेला.
काही दिवस गायब झाला. अतिशय स्वाभिमानी. कुठं झोपायचा, कुठं खायचा, कुणास ठाऊक.
कमाल साहेबांच्या, कमाल अमरोहींच्या प्रॉडक्शन मॅनेजरशी दोस्ती होती. संध्याकाळ त्याच्यासोबतच घालावायचा आणि रात्री तिथंच स्टुडिओ मध्ये, प्रॉडक्शन स्टोअर मध्ये झोपून जायचा. अशा स्टोअरमध्ये जिथं सगळ्या प्रकारचं प्रॉडक्शनचं सामान पण भरुन ठेवलेलं होतं. मीना कुमारीच्या दोन फिल्म फेअर अवॉर्डच्या ट्रॉफी पण पडल्या होत्या तिथं. हा पठ्ठ्या आरशासमोर उभा राहून स्वतःला ट्रॉफी सादर करायचा, मग ती ट्रॉफी स्वतःच स्वीकारायचा, मग उपस्थितांच्या वतीनं टाळ्या पण वाजवायचा, आणि मग कमरेत झुकून लोकांना अभिवादनही करायचा. जादूनं एका इंटरव्ह्यू मध्ये सांगितलं होतं की जवळपास रोज, झोपण्यापूर्वी तो अशी रिहर्सल करायचा. बरेच दिवस काढले त्यानं स्टुडिओमध्ये.
त्यानंतर जेव्हा साहिरच्या घरी दिसला तेव्हा चेहरा उतरला होता, तोंड सुकलं होतं. साहिरनी प्रेमानं बोलावलं पण जादूचा राग अजून गेला नव्हता.
“फक्त आंघोळीसाठी तुमचं बाथरुम आणि साबण वापरायचाय. तुमची काही हरकत नसेल तर.”
“जरुर.” साहिरनी परवानगी दिली आणि म्हटलं, “काहीतरी खाऊन घे.”
“खाईन कुठंतरी. तुमच्याकडं खायचं नाहीये मला.”
आंघोळ करुन आला तर साहिर, ड्रेसिंग टेबलवर शंभरची नोट समोर ठेऊन, उगाचच आपल्या केसांतून कंगवा फिरवत बसले होते. खरं तर, मनातल्या मनात शब्दांची जुळवाजुळव करत होते, जावेदला कसं म्हणावं शंभर रुपये ठेव म्हणून. जावेदच्या स्वाभिमानी बाण्याची भीतीही वाटे आणि आदरही. अखेर घाबरत-घाबरत बोलून टाकलं.
“जादू, हे शंभर रुपये ठेव. मी घेईन तुझ्याकडून.”
शंभर रुपये त्या जमान्यात खूप मोठी रक्कम होती. शंभरची नोट मोडायची तर लोक बँकेत जात, किंवा पेट्रोल पंपावर.
जादूनं नोट अशी घेतली की जणू साहिरवर उपकारच करतोय,
“ठेवून घेतोय. परत करेन. पगार होईल तेव्हा.”
जावेद, शंकर मुखर्जींकडं असिस्टंट म्हणून लागला होता जिथं त्याची ओळख सलीम खानशी झाली. खूप कमावलं त्यानंतर त्यानं. दारु प्यायचा मामासारखी आणि पिऊन बापावर राग काढायचा, साहिर स्टाइलनं. पण ते शंभर रुपये त्यानं कधी परत नाही दिले. हजारो कमावले, मग लाखोही आले, पण नेहमी हेच म्हणायचा साहिरना,
“तुमचे शंभर रुपये तर मी गडप केले.”
आणि साहिर पण नेहमी म्हणत, “ते तर मी तुझ्याकडून वसूल करेनच बेट्या...!”
ही छेड-छाड, साहिर आणि जादू मध्ये अखेरपर्यंत चालू रहिली, आणि दोस्ती अखंड कायम राहिली.
साहिरचा खूप मोठा मित्रपरिवार तर नव्हता, पण ते माणसांत रमायचे, आणि संध्याकाळची पिऊन झाली की कित्येकांची ऐशी-तैशी करुन टाकायचे. जेव्हा कृष्णचंद्रवाल्या घरी होते, तेव्हा त्यांचे जुने स्नेही ओम प्रकाश अश्क बरीच वर्षं त्यांच्यासोबत राहिले. एकदा माझ्यादेखतच अश्क साहेब म्हणाले होते पंजाबीतून,
“साहिर, दारु पिल्यावर तू शिवीगाळ का करायला लागतोस?”
साहिरनी पंजाबीतच उत्तर दिलं होतं, “दारु सोबत चकना पण पाहिजे ना यार.”
साहिरच्या मित्रमंडळीमध्ये एक डॉक्टर कपूर पण होते, जे स्वतः हृदयरोगी होते, पण साहिरचे डॉक्टर. साहिर म्हणत असत, “कपूर, मी तुला बघायला येऊ, की स्वतःला दाखवायला येऊ!”
त्या संध्याकाळी... त्या अखेरच्या संध्याकाळीही असंच झालं. दरम्यानच्या काळात, साहिरनी स्वतःचं घर बांधलं होतं. 'परछाइयाँ'. डॉ. कपूर वर्सोव्याच्या एका बंगल्यात जाऊन राहिले होते. जादू एक प्रचंड यशस्वी रायटर बनला होता. त्या संध्याकाळी साहिर, डॉ. कपूरना बघायला गेले होते. निरोप आला होता की त्यांची तब्येत ठीक नाही. हार्ट स्पेशलिस्ट डॉ. सेठ त्यांना बघायला येणार होते. बहुतेक रामानंद सागर पण होते तिथं. किंवा नंतर आले असतील. साहिरनी कपूरांच्या करमणुकीसाठी पत्ते मागवले आणि त्यांच्याच बिछान्यात बसून खेळू लागले. पत्ते वाटता-वाटता अचानक डॉ. कपूरनी पाहिलं, साहिरचा चेहरा आखडत चाललाय. बहुदा कळ दाबायचा प्रयत्न करत होते ते. कपूरनी आवाज दिला, 'साहिर'!
आणि त्याबरोबर साहिर, त्या बिछान्यात लवंडले. डॉ. सेठ येऊन पोहोचले. खूप प्रयत्न केला हृदय पूर्ववत करण्याचा. पण साहिर निवर्तले होते. डॉ. कपूरांना घाबरं-घुबरं झालेलं पाहून रामानंद सागर, त्यांना ताबडतोब तिथून हलवून आपल्या घरी घेऊन गेले.
साहिरचा ड्रायव्हर अन्वर धावत आला. त्यानं प्रेत ताब्यात घेतलं. यश चोप्रा त्यांच्या अगदी जवळ रहायचे. त्यांच्याकडं निरोप पाठवला तर ते श्रीनगरला गेले होते. त्यानंतर जादूला कळवलं. ड्रायव्हर नव्हता तर ते टॅक्सी घेऊन पोहोचले. आणि त्या टॅक्सीतून जादू, साहिरना त्यांच्या घरी घेऊन आले, परछाइयाँ मध्ये. अन्वर आणि टॅक्सीवाल्याच्या मदतीनं त्यांना वर घेऊन गेले. फर्स्ट फ्लोअर वर, जिथं ते रहायचे.
जादूनं जणू मौनव्रत घेतलं होतं. पण घरी पोहोचताच तो ज्या पद्धतीनं त्यांच्या गळ्यात पडून रडला, आयुष्यात कधी असा रडला नव्हता. रात्रीचा एक वाजला असेल. कुठं जायचं? कुणाला बोलवायचं? काही नाही केलं जादूनं. एकटा बसून राहिला त्यांच्या शेजारी. शेजार-पाजारचे लोक पोहोचले होते. एक शेजारी म्हणाला, थोड्या वेळात प्रेत आखडू लागेल. दोन्ही हात छातीवर घेऊन बांधून टाका. नंतर अवघड होऊन बसेल.
जादू अखंड रडत होता आणि लोक जे काही सांगतील ते सगळं करत राहिला.
मग सकाळ होता-होता लोकांना फोन करणं सुरु केलं. बातमी पसरत गेली तसतसे लोक जमा होऊ लागले. बसायला सतरंज्या काढा. इथल्या खुर्च्या हलवा. तिकडचा दरवाजा उघडा. लहान मुलासारखे, जादूचे अश्रू वाहतच होते आणि तो ही सगळी कामं करत होता.
अंत्ययात्रेच्या तयारीसाठी खाली आला तर पाहिलं की टॅक्सीवाला तिथंच उभा आहे.
“ऊफ्‍! सांगितलं का नाहीस? किती पैसे झाले तुझे?”
तो कुणी पापभीरु मनुष्य होता. ताबडतोब हात जोडले.
“मी साहेब... नाही पैशांसाठी नाही थांबलो. हे असं झाल्यावर कुठं जाणार होतो रात्री?”
जादूनं खिशातून पाकीट काढलं.
टॅक्सीवाला पुन्हा म्हणाला,
“नाही साहेब, राहू द्या साहेब.”
जादू जवळजवळ ओरडून म्हणाला, “हे घे, ठेव हे शंभर रुपये. मेल्यावर पण वसूल केले आपले पैसे.”
आणि धाय मोकलून रडू लागला.
ही साहिरच्या अंत्ययात्रेपूर्वीची गोष्ट आहे.

-गुलजार .