मला तब्बल दहा वर्षांनंतर नव्याने उलगडलेली ही कविता… अजून दहा वर्षानंतर कदाचित अजून उलगडेल… तोपर्यंत ती आळवत राहायला हवं… कारण कलाकृती तशीच राहते, पण आपण वेगळे असतो… दर काही वर्षांनी!
अद्यापही सुऱ्याला माझा सराव नाही अद्यापही पुरेसा हा खोल घाव नाही’ कवितेमध्ये ही मस्ती… लिखाणातली ही कलंदर वृत्ती मराठी काव्यरचनांमध्ये क्वचित आढळते. मराठीत गज़लच्या अचूक वृत्ताबरोबरच गज़लची नेमकी वृत्ती ज्यांना समजली, त्या नावांमधलं महत्त्वाचं नाव म्हणजे कविवर्य सुरेश भट.
‘ओठी तुझ्या ना आले अद्याप नाव माझे
अन् ओठ शोधण्याचा माझा स्वभाव नाही’
अहाहा काय अंदाज आहे पाहा… कुठे ओढाताण नाही… कुठेही अट्टाहास नाही… आणि शब्दांनी असा थेट हल्ला करावा तर भटसाहेबांनीच!
‘गंजल्या ओठांस माझ्या धार वज्राची मिळू दे,
आंधळ्या आत्म्यात माझ्या सूर्य सत्याचा जळू दे’
ह्या ओळी किंवा मग
‘पूर्तता माझ्या व्यथेची माझिया मृत्यूत व्हावी
जीवनापासून माझ्या या मला मुक्ती मिळावी’
या प्रखर वास्तववादी ओळी लिहिणारे भटसाहेब त्यांच्या एका पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत लिहितात की, नद्या आणि समुद्राचे प्रेमभंग होत नाहीत आणि कोणत्याही दंगलीत झाडे कापली गेलेली माझ्या पाहण्यात नाही. मी माणसांविषयी लिहितो. मला खूप आवडतो हा विचार.
मला कमाल ह्या गोष्टीची वाटते की, हेच भटसाहेब जेव्हा शृंगारिक लिहितात तेव्हा एवढं नाजूक, एवढं अलवार कसं लिहू शकतात?… ‘केव्हातरी पहाटे उलटून रात्र गेली’ असेल किंवा
‘तुझ्या कळ्या, तुझी फुले इथे टिपून काढतो,
तुला न सांगता तुझा वसंत रोज पाहतो’ असेल.. हेच ते प्रखर लिहिणारे भटसाहेब ह्यावर विश्वास बसत नाही. भटसाहेबांची एक दवबिंदू पडलेल्या गुलाबाइतकी टपोरी कविता म्हणजे,
‘सजण दारी उभा, काय आता करू?
घर कधी आवरू, मज कधी सावरू?’ हे मी केलेलं असं एकमेव गाणं ज्यात पहिला अंतरा स्वरबद्ध केल्यानंतर अनेक वर्ष गाणं अर्धवट होतं…
‘मी न केली सखी अजून वेणीफणी,
मी न पुरते मला निरखले दर्पणी
अन् सडाही न मी टाकिला अंगणी,
राहिले नाहणे कुठून काजळ भरू?
घर कधी आवरू, मज कधी सावरू…
सजण दारी उभा…’
एका नवथर तरुणीची लगबग… तिचा प्रियकर तिच्या घरी प्रथमच येतोय. अगदी दारात आलाय आणि मग तिची होणारी धावपळ… मनाची घालमेल इतकंच उमटलं तेव्हा, माझ्या मनात दहा वर्षांपूर्वी. पण त्यानंतर जवळ जवळ सात वर्षांनी ‘क्षण अमृताचे’ ह्या सीडीच्या निमित्तानं ‘आता विसाव्याचे क्षण’ या गाण्याच्या तालमीसाठी लतादीदींच्या घरी पोचलो आणि त्यांच्या घराच्या दाराबाहेर उभा असताना,
‘मी न दुबळी कुडी अजून श्रृंगारिली,
मी न सगळीच ही आसवे माळली
प्राणपूजा न मी अजूनही बांधली,
काय दारातुनी परत मागे फिरू?
सजण दारी उभा…’ ह्या ओळी अनुभवल्या आणि ह्या गाण्याचा प्रवाह पुन्हा वाहता झाला. एकदम जाणवलं ‘सजण’ म्हणजे परमेश्वर!! अजून आपली काहीच तयारी नाही आणि दारापलीकडे प्रत्यक्ष संगीताचा परमेश्वर लतादीदी… आणि मग पुन्हा अख्खी कविता नव्याने उलगडली, प्रत्येक ओळीचा संदर्भ बदलला. ‘घर कधी आवरू? मज कधी सावरू?’मध्ये नवथर तरुणीही दिसते आणि मोहमायेचा पसारा मांडून बसलेले आपण सगळेसुद्धा! आपण एकीकडे म्हणतो, ‘देवा दर्शन दे’ पण तो दारात आला तर आपली तयारी आहे का, त्याच्या डोळ्यांला डोळा द्यायची? आपल्या मनाची तेवढी आवराआवरी झालीये का? एक वेगळीच अनुभूती ह्या कवितेतून आली आणि मग शेवटच्या कडव्यातला मधुराभक्तीचा संदर्भही अधिक खोल आणि गहिरा वाटला,
‘बघ पुन्हा वाजली थाप दारावरी,
हीच मी ऐकली जन्मजन्मांतरी
तीच मी राधिका, तोच हा श्रीहरी,
हृदय माझे कसे मीच हृदयी धरू?
घर कधी आवरू? मज कधी सावरू?
सजण दारी उभा…’
‘हीच’ ती थाप जी प्रत्येक जन्मात ऐकू येते, कुठल्या ना कुठल्या वळणावर खूण पटते की हीच ती हाक आणि हीच ती नजर… ह्या कवितेचं इतकं सहज गाणं झालं, खरंतर भटसाहेबांच्या ओळींना तुमच्यापर्यंत पोचवण्यासाठी मी गुणगुणलो इतकंच!
‘दिवा लागू दे रे देवा’ ह्या संग्रहासाठी आर्या आंबेकरला हे गाणं शिकवताना, कविता समजावून सांगताना पुन्हा एकदा या कवितेचा आनंद मला मिळाला. पुढच्या पिढीच्या गायकांना गाणं शिकवताना कवितेची मजा, त्यातलं सौंदर्य संगीतकारांनी समजावून सांगायलाच हवं, कारण ते गायकच पुढे त्यांच्या मैफिलीतून पुढची पिढी समृद्ध करतील.
कविता प्रत्येक वेळेला वेगळी जाणवू शकते, ह्याचं जिवंत उदाहरण म्हणजे मला भेटलेली भटसाहेबांची ही कविता.
‘हृदय माझे कसे मीच हृदयी धरू?’ एखादा शिलालेख असावा इतकी सुंदर ओळ… ‘तो’ आणि ‘ती’ ह्यांचं नातं उलगडणारी… मला दहा वर्षांनंतर नव्याने उलगडलेली ही कविता… अजून दहा वर्षानंतर कदाचित अजून उलगडेल… तोपर्यंत ती आळवत राहायला हवं… त्या वाटेवरून पुन्हा पुन्हा जायला हवं.. कारण कलाकृती तशीच राहते, पण आपण वेगळे असतो… दर काही वर्षांनी!
